Պաշտպանության բանակի կենտրոնական ուղղությունը և ապրիլյան քառօրյան

Պաշտպանության բանակի կենտրոնական ուղղությունը և ապրիլյան քառօրյան

 

2016 թ. ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը՝ ժ. 03:00-ի սահմաններում, սկսվեց հայ-ադրբեջանական պատերազմի նոր փուլը՝ ապրիլյան պատերազմը: Հայրենիքի մերօրյա պաշտպանները սառնասրտորեն դիմակայեցին մինչև ատամները զինված հակառակորդին: Ժամկետային զինծառայողներն իրենց հմտավարժ սպաների ղեկավարությամբ արիաբար կանգնեցին մինչև վերջ և հանդես բերեցին հերոսության անկրկնելի օրինակներ: Մարտական գործողություններն առավել թեժ էին ռազմաճակատի վերածված սահմանագծի հարավարևելյան և հյուսիսարևելյան ուղղություններում: Իրականում հակառակորդը նաև մտադրված էր այդ ուղղություններում ակտիվ մարտական գործողությունների արդյունքում տարրալուծել կենտրոնական պաշտպանական ուղղության ռազմական ուժերը, ինչը, սակայն, չհաջողվեց: Ապրիլյան քառօրյայի ոչ պակաս կարևոր, սակայն այդքան էլ չլուսաբանված գործողությունները տեղի ունեցան հենց Ակնայի (Աղդամի) ուղղությամբ1: Հատկապես վտանգավոր էր թշնամու՝ կենտրոնական հատվածում կուտակված զորախումբը, որը, ըստ մարտական պլանի, պետք է գործեր մարտական գործողությունների միայն երկրորդ օրվանից հետո2: Այս ամենն օրեր անց ապացուցվեց ապրիլի 2-ի առավոտյան 9-րդ ՊՇ N մարտական դիրքի մատույցներում թշնամու խոցված ռազմական ուղղաթիռի օդաչուների մոտ հայտնաբերված փաստաթղթերով3:

Ինֆոպատկերը վերցված է նույն տեղից (1)

Որպես նպատակակետ ունենալով Ստեփանակերտի գրավումը4 և դեպի Ստեփանակերտ տանող հիմնական ուղու` Ակնա-Ասկերան-Իվանյան գծի ռազմական ուժերի շարքից դուրս բերելը՝ հակառակորդը, խաբկանքի միջոցով մեծ ուժեր կենտրոնացնելով կենտրոնում, փորձեց հանկարծակի ճեղքմամբ բացել դեպի Ստեփանակերտ տանող ուղին:

Հակառակորդի կողմից ապրիլի 1-ի լույս 2-ի գիշերը՝ ժամը 03:00-ի սահմաններում, սկսվեցին հրետակոծվել Ակնայի պաշտպանական բնագծի մարտակարգերը: Պաշտպանության բանակի ստորաբաժանումների ղեկավարումը պատշաճ մակարդակով կազմակերպելու, հակառակորդի կողմից սպասվող հարձակողական գործողություններին պատրաստ լինելու, նրան համարժեք պատասխան տալու նպատակով ղեկավարման մարմիններն անցան մարտական աշխատանքային ռեժիմի: Պաշտպանական ուժերը, պաշտպանական մարտակարգերում բերվելով լրիվ մարտական պատրաստականության աստիճանի, ապրիլի 2-ի երկրորդ կեսից անցան պաշտպանության: Պետք է նշել, որ նշված ժամանակահատվածում պաշտպանական ուժերը մարտակարգեր զբաղեցրել են հակառակորդի ինտենսիվ, չդադարող հրետակոծության պայմաններում: Ըստ էության, Պաշտպանության բանակի կենտրոնական և արևելյան պաշտպանական բնագծի ուղղությամբ հակառակորդն ապրիլի 2-ից մինչև ապրիլի 4-ի երկրորդ կեսն ընկած ժամանակահատվածում իրականացրեց հարձակողական գործողությունների նախապատրաստման աշխատանքներ: Անօդաչու թռչող սարքերի միջոցով հակառակորդն իրականցրեց առաջնագծի, պաշտպանության մարտակարգի մյուս տարրերի անընդհատ, ինտենսիվ հետախուզում:

Հատկապես ուշագրավ է, որ ապրիլի 2-ից սկսած ադրբեջանական զինված ուժերի զորամիավորումները սկսում են նոր կուտակումներ ու վերախմբավորումներ իրականացնել, և ըստ որոշ տվյալների` մարտադաշտ են բերվում հրետանային երեք բրիգադներ և այլ հրետանային ու համազորային ուժեր5: Կենտրոնական ճակատի ուղղությամբ նկատվեց նաև տանկային ստորաբաժանումների կայուն շարժ, որոնք ամբողջ օրը խուսավարում և նոր կրակային դիրքեր էին զբաղեցնում, որը մարտավարական տակտիկայի մաս էր կազմում և նպատակ ուներ խուճապ առաջացնել մեր առաջնագծի պաշտապանության ուժերի մոտ: Կարելի է փաստել, որ կենտրոնական ճակատի ուղղությամբ կուտակումներն իրենց գագաթնակետին հասան ապրիլի 4-ին, քանի որ հակառակորդն անընհատ համալրում էր իրականացնում`ճակատ մոտեցնելով լրացուցիչ ուժեր:

Ապրիլի 4-ի երեկոյան՝ ժամը 17:30-ի սահմաններում, Պաշտպանության բանակի հրետանային ստորաբաժանման հետախույզների կողմից ավտոշարասյուներ, հրետանային մարտկոցներ են հայտնաբերվում Ակնայի առաջնագծի երկայնքով` Ադրբեջանի Սարիջալլի, Չամանլու գյուղերի ուղղությամբ, առանձնացված տանկային շարասյուներ՝ Ղարադաղլի, Էվօղլու և Աֆաթլու գյուղերի ուղղությամբ: Ժամը 18:00-ի սահմաններում ԼՂՀ ՊԲ կենտրոնական ենթակայության հրետանային բրիգադը մեկ ռեակտիվ դիվիզիոնի և մեկ հեռահար հրանոթային դիվիզիոնների ուժերով համազարկային կրակ է հասցնում հակառակորդի այդ կուտակումների դեմ6: Այստեղ մեծ դեր խաղացին նաև ՊԲ կենտրոնական ենթակայության պաշտպանական շրջանի հրետանային ստորաբաժանումները: Ընդհանուր համատեղված համազարկով (արկերի ընդհանուր ծախսը մոտ 500 արկ) ՊԲ կենտրոնական ենթակայության հրետանային ստորաբաժանումներին հաջողվեց ճնշել վերը նշված կուտակված բրիգադների ուժերը և ոչնչացնել բրիգադի հրամանատարական կետը7: Ըստ որոշ տվյալների` մի քանի ժամվա տարբերությամբ զոհվում են ադրբեջանական բրիգադի հրամանատարն ու շտաբի պետը:

ՊԲ ստորաբաժանումները, շնորհիվ բարձր կարգապահության և ռազմական գործի փայլուն տիրապետման, կարողացան հրետանու գործադրմամբ կանգնեցնել հակառակորդին: Ըստ առկա տեղեկության` միայն Ղարադաղլուի ուղղությամբ հայկական կողմի հասցրած հրետանային հարվածից ադրբեջանական կողմն առնվազն երեք տանկի կորուստ է ունեցել և մոտ 200 զոհ տվել8:

Կենտրոնական ուղղության հրետանային ստորաբաժանումները երկրորդ անգամ կիրառվեցին ապրիլի 27-28-ի գիշերը` հրետանային հրաձգության ժամանակ` գերճշգրիտ իրականացնելով իրենց առջև դրված մարտական խնդիրը: Հակառակորդը, անտեսելով սեփական ժողովրդի անվտանգությունը, հրետանային մարտկոցները տեղակայել էր հենց գյուղերի սահմաննում` բնակելի տներից մինչև 100 մետր հեռավորության վրա9: Պետք է նշել, որ ռազմական օբյեկտները, համաձայն միջազգային իրավունքի (Միջազգային զինված ընդհարումների զոհերի պաշտպանության մասին 1949 թ. օգոստոսի 12-ի Ժնևի կոնվենցիայի առաջին արձանագրություն, հոդված 52), հանդիսանում են լեգիտիմ թիրախներ և Ադրբեջանի զինված ուժերը, ի խախտումն նույն արձանագրության հոդված 58-ի, չեն խուսափել բնակեցված շրջաններում կամ դրանց մերձակա վայրերում ռազմական օբյեկտներ տեղակայելուց10:

Պաշտպանության բանակի կենտրոնական և արևելյան պաշտպանական բնագծի պաշտպանության կազմակերպման, ճիշտ ուղղորդման առումով անգնահատելի է Արցախի հերոս, արցախյան ազատամարտի տարիներին Ասկերանի պաշտպանական շրջանի հրամանատար Վիտալի Բալասանյանի և ՊԲ N զորամասի հրետանու պետբաժնի պետ, գնդապետ Գենադի Բաղդասարյանի դերակատարումը: Գնդապետ Գ. Բաղդասարյանը 2016թ. ապրիլի 2-5-ը ՊԲ պաշտպանության կենտրոնական գոտում հմտորեն ղեկավարել է հրետանու կրակը, որի արդյունքում հասցվել է կրակային խոցում հակառակորդի ռեակտիվ հրետանային, ականանետային ստորաբաժանումներին, հարձակման անցած մոտոհրաձգային և տանկային ստորաբաժանումներին, առաջխաղացման երթուղիներում, ծավալման բնագծերում, կենտրոնացման շրջաններում, ելման դիրքերում, հրամանատարական և հրամանատարադիտարկման կետերին` դրանով իսկ կազմալուծել հակառակորդի ղեկավարման համակարգը, նվաճել կրակային առավելություն և ձախողել հակառակորդի գերազանցող ուժերի հարձակումը11:

Վստահաբար կարելի է ասել, որ «պատերազմի աստված» հրետանու նշանակությունն այս գործողությունների ընթացքում անառարկելի էր: Պաշտպանության բանակի հրետանավորները` շարքայինից մինչև գնդապետ, վստահորեն իրականացրին իրենց առջև դրված մարտական խնդիրը և հաջողությամբ վնասազերծեցին հակառակորդի նախապատրաստվող գործողությունները: Ապրիլյան պատերազմի քառօրյա սրացման մարտական գործողությունները մեզ ապացուցեցին, որ ունենք լավագույնս պատրաստված սպա ու զինվոր, և, անկասկած, ճշմարիտ են քառօրայի հերոս սպաներից մայոր Ա. Հակոբյանի խոսքերը. «Մեր հրետանին ծավալվեց և մարտակարգեր զբաղեցրեց հակառակորդի ակտիվ հրետակոծության պայմաններում, և միայն ու միայն մեր հրամանատարական կազմի ճիշտ և ուղղորդված հրամանատարության արդյունքում մենք չունեցանք կորուստներ: Ապրիլի 4-ին մեր հրետանու ուժերով մենք կարողացանք հակառակորդին խոցել հենց իր տարածքում` չթողնելով, որ նրա հրետանային ստորաբաժանումները ծավալվեն դեպի առաջ. արդյունքում հակառակորդն ունեցավ հսկայական մարդկային ու նյութական կորուստներ: Մեր ինտենսիվ, փոխհամագործակցված հրետակոծման արդյունքում հակառակորդն ունեցավ տեխնիկական և սպառազինության մեծ կորուստներ, նույնիսկ շարքից դուրս եկան հակառակորդի հրետանային մի քանի ստորաբաժանումներ: Այս մարտական գործողությունների ընթացքում պատահական ոչինչ չկար, մենք կարողացանք ճիշտ գնահատել ռազմական իրադրությունը, որի արդյունքում փայլուն իրականացրինք պաշտպանողական մարտի համար մեկ խնդիրը` հրետանային կանխարգելումը: Ըստ անհրաժեշտության` մենք կարողացել ենք դրսևորվել մեր հնարավորությունների շրջանակներում և եթե մարտական գործողությունները շարունակվեին, միանշանակ է, որ մենք ունենալու էինք ծանրակշիռ հաջողություններ հենց հակառակորդի սահմաներում»12։

Ամփոփելով ռազմաճակատի կենտրոնական ուղղությամբ տեղի ունեցած մարտական գործողությունների նկարագրության ընթացքը՝ կարելի է նկատել, որ դրանք, սահմանագծի մյուս հատվածում ընթացող մարտերի հետ մեկտեղ, ոչ միայն համախմբեցին, այլև դարձան համազգային միասնական բանակի գոյության գրավականը, քանզի յուրաքանչյուր հայ, անկախ իր հնարավորություններից, ամեն ինչ արեց՝ մարտադաշտում կանգնած զինվորին օգնելու համար: Նման երևույթ չենք նկատում նախորդ պատերազմի ժամանակ և ի բարեբախտություն մեզ` հակառակորդն իր սադրիչ գործողություններով ոչ միայն չկարողացավ կատարել իր առջև դրված մարտական խնդիրն, այլև անուղղակիորեն նպաստեց մեր համախմբմանը։

Վլադիմիր Պողոսյան

1 Ադրբեջանական բլից-կրիգի տապալումը. քառօրյա պատերազմն՝ ինֆոգրաֆիկաներով, «Երկիր Մեդիա», 18 ապրիլի 2016 թ, https://www.youtube.com/watch?v=100fLnys_X4 (հղվել է 01.02.2017)։

2 Հովհաննիսյան Ա., Ապրիլյան պատերազմ. համառոտ ակնարկ, «ԼՂՀ (Արցախի) 25-ամյա պետականության ձեռքներումներն ու արդի մարտահրավերները», միջազգային երիտասարդական գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, Երևան, 2016, էջ 243։

3 Նույն տեղում։

4 Ադրբեջանական բլից-կրիգի տապալումը…, նույն տեղում։

5 Հովհաննիսյան Ա., Նշվ աշխ, էջ 246։

6 Նույն տեղում, էջ 247։

7 Նույն տեղում:

8 Փաշինյան Նիկոլ, Արաքսից մինչև Թալիշ. նոր առաջնագիծ, «Հայկական ժամանակ», 18 մայիսի 2016 թ., http://armtimes.com/hy/article/91781 (հղվել է 04.11.2016)։

9 Ադրբեջանի զինված ուժերը թիրախավորում են սեփական բնակչությանը, ՀՀ ՊՆ պաշտոնական կայք, 28 ապրիլի 2016 թ, http://www.mil.am/hy/news/4030 (հղվել է 08.11.2016)։

10 Նույն տեղում։

11 Բաղդասարյան Է, ՊԲ հրետանու պետ. «Հրետանին կրակային խոցմամբ հակառակորդին ստիպեց հրաժարվել հետագա մարտական գործողություններից», «Հետք», 11 մայիսի 2016 թ, http://hetq.am/arm/news/67907/pb-hretanu-pet-hretanin-krakayin-khocmamb-hakarakordin-stipec-hrazharvel-hetaga-martakan-gortsoxutyunneric.html (հղվել է 05.11.2016); ՀՀ պետական պարգևներով պարգևատրման արժանի զինծառայողների անվանացուցակ, Արծրուն Հովհաննիսյանի ֆեյսբուքյան էջ, 10 մայիսի 2016 թ, https://www.facebook.com/arcrun/posts/1036756516359956 (հղվել է 01.02.2017)։

12 «Ասպետ» (N զորամասի ամսաթերթ), N 6, 2016, էջ 4։

Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedIn